
HRA Rules 2026: મકાન ભાડા ભથ્થું (HRA) કેટલું મળે? X, Y અને Z કેટેગરી મુજબ દર, ગણતરી અને સંપૂર્ણ માહિતી
🏠 હાઉસ રેન્ટ અલાઉન્સ (HRA) – સંપૂર્ણ માહિતી
હાઉસ રેન્ટ અલાઉન્સ એટલે મકાન ભાડા ભથ્થું. સરકારી તથા પગારદાર કર્મચારીઓને રહેઠાણ માટે થતા ખર્ચમાં આર્થિક રાહત આપવા માટે પગાર ઉપરાંત આપવામાં આવતું ભથ્થું HRA તરીકે ઓળખાય છે.
7મા પગાર પંચ (7th Pay Commission) હેઠળ કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ માટે શહેરોને X, Y અને Z એમ ત્રણ કેટેગરીમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે. આ કેટેગરીના આધારે કર્મચારીઓને મળવાપાત્ર HRA નક્કી થાય છે.
1. HRA ની X, Y અને Z કેટેગરી શું છે?
કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ માટે શહેરોનું વર્ગીકરણ મુખ્યત્વે વસ્તીના આધારે કરવામાં આવ્યું છે.
| શહેરની કેટેગરી | વસ્તીનો માપદંડ | HRA દર |
|---|---|---|
| X કેટેગરી | 50 લાખ કે તેથી વધુ | 30% |
| Y કેટેગરી | 5 લાખથી 50 લાખ | 20% |
| Z કેટેગરી | 5 લાખથી ઓછી | 10% |
2. ગુજરાતનાં શહેરોનું HRA વર્ગીકરણ
કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ માટે ગુજરાતનાં શહેરોનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે.
| કેટેગરી | શહેરો / વિસ્તારો | HRA દર |
|---|---|---|
| X કેટેગરી | અમદાવાદ (Urban Agglomeration) | 30% |
| Y કેટેગરી | સુરત, વડોદરા, રાજકોટ, જામનગર, ભાવનગર | 20% |
| Z કેટેગરી | ઉપરોક્ત X અને Y યાદીમાં ન આવતાં અન્ય શહેરો અને વિસ્તારો | 10% |
3. 7મા પગાર પંચ મુજબ HRA ના દર
7મા પગાર પંચ હેઠળ શરૂઆતમાં HRA ના દર X, Y અને Z કેટેગરી માટે અનુક્રમે 24%, 16% અને 8% નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ મોંઘવારી ભથ્થા (DA) ના નિર્ધારિત સ્તર મુજબ તેમાં વધારો કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
| DA નો દર | X કેટેગરી | Y કેટેગરી | Z કેટેગરી |
|---|---|---|---|
| DA 25% થી વધુ થાય ત્યારે | 27% | 18% | 9% |
| DA 50% થી વધુ થાય ત્યારે | 30% | 20% | 10% |
4. HRA ની ગણતરી કેવી રીતે કરવી?
કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ માટે HRA ની ગણતરી મૂળ પગાર (Basic Pay) ના આધારે કરવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ દ્વારા સમજીએ
ધારો કે કોઈ કર્મચારીનો મૂળ પગાર (Basic Pay) ₹40,000 છે અને તેના શહેરની કેટેગરી મુજબ HRA નો દર 30%, 20% અથવા 10% છે.
| શહેરની કેટેગરી | Basic Pay | HRA દર | માસિક HRA |
|---|---|---|---|
| X કેટેગરી | ₹40,000 | 30% | ₹12,000 |
| Y કેટેગરી | ₹40,000 | 20% | ₹8,000 |
| Z કેટેગરી | ₹40,000 | 10% | ₹4,000 |
X કેટેગરી: ₹40,000 × 30% = ₹12,000
Y કેટેગરી: ₹40,000 × 20% = ₹8,000
Z કેટેગરી: ₹40,000 × 10% = ₹4,000
5. HRA બાબતે ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો
- HRA ની ગણતરી સંબંધિત સરકારી નિયમો મુજબના Basic Pay ના આધારે કરવામાં આવે છે.
- કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ માટે કર્મચારીનું કાર્યસ્થળ (Place of Duty) શહેરની કેટેગરી નક્કી કરવામાં મહત્ત્વનું છે.
- DA માં નિર્ધારિત વધારો થતાં HRA ના દરમાં પણ સુધારો થાય છે.
- સરકારી આવાસ ફાળવવામાં આવ્યો હોય તો લાગુ પડતા નિયમો મુજબ HRA મળવાપાત્ર ન પણ હોય.
- રાજ્ય સરકાર અને કેન્દ્ર સરકારના HRA નિયમો એકસરખા હોવા જરૂરી નથી.
- કર્મચારીએ પોતાના વિભાગના લાગુ પડતા પરિપત્રો અને ઠરાવો મુજબ HRA ની ખરાઈ કરવી જરૂરી છે.
6. HRA સંબંધિત સત્તાવાર પરિપત્રો અને માહિતી
📄 ભારત સરકાર – Department of Expenditure (HRA Orders)
નિષ્કર્ષ
હાઉસ રેન્ટ અલાઉન્સ (HRA) સરકારી કર્મચારીઓના પગારનું એક મહત્ત્વનું ઘટક છે. શહેરની કેટેગરી અને લાગુ પડતા સરકારી નિયમો મુજબ કર્મચારીને મળવાપાત્ર મકાન ભાડા ભથ્થું નક્કી થાય છે. તેથી કર્મચારીઓએ પોતાના કાર્યસ્થળની કેટેગરી અને લાગુ પડતા HRA ના દરની યોગ્ય ચકાસણી કરવી જોઈએ.















